Արմեն Հարությունյան

Մենք կանգնած ենք իրար դեմ և մեզնից մեկը պետք է…

Մարմնովս սարսուռ է անցնում, շունչս կտրվում է, ես զգում եմ, թե ինչ ասել է վախը, որ սկիզբ է առնում ոտնաթաթերիցս ու բարձրանում վեր: Ոտքերս ուզում են ծալվել, ես ուզում եմ կքանստել, բայց կքանստել էլ չեմ կարող՝ մարմինս քարացել է:
Անսպասելի նա հայտնվեց իմ դեմ: Գարնանային արևոտ օր է… ու մենք կանգնած ենք դեմհանդիման ու ճակատագիրը շուտով պիտի որոշի…

Այո, անսպասելի հայտնվեց, դեմ առ դեմ, և ոչինչ անել չեմ կարող: Ամենասարսափելին այն է, որ անչափ շփոթված եմ ու գերիշխողը վախն է:

Անցնում են վայրկյաններ, պապանձվել ու քարացել եմ նրա առջև: Ուսիս կախված ավտոմատ ունեմ, ընդամենը մեկ պահունակով` նա էլ ունի, անհարմար դիրքով եմ կանգնած` նա էլ:

Եվ իմ քարացած մարմնում ուր տիրում է վախը, առաջինը կենդանանում են աչքերս: Հենց այդ պահին մի նոր, մինչ այդ ինձ անհայտ մի ուժ ձգում է մարմինս:

Աչքերս ինձ չեն ենթարկվում, աչքերս գամվում են նրա վրա, և նկատում եմ, որ նրա աչքերում էլ համատարած իշխում է վախը: Նրա աչքերի վախը ինձ հույս է ներշնչում, և զգում եմ, որ չեզոքանում է ծնկներս թուլացնող սարսուռը:

Վայրկյաններ են անցել ու արդեն կարողացել եմ քիչ թե շատ հաղթահարել իմ առաջին թշնամուն՝ վախը և հիմա, գուցե մի քիչ էլ պարծենկոտ հայացքով, ուշադիր զննում եմ նրան ու ինքս ինձ մտքում անընդհատ կրկնում եմ` «հանգիստ»:

Եվս մի քանի վայրկյան և նկատում եմ, որ նրա աչքերում էլ մարում է վախը, ու ես նորից սարսափում եմ: Նորից ծնկներս սկսում են դողալ, ջանում եմ հաղթահարել թուլությունս…

Մի՞թե իմ ճակատագիրն է ավարտվելու այսօր` արևոտ մայիսյան այս գեղեցիկ օրը, երբ շուրջս ալիքվում է ալպիական կանաչը, երգում են թռչունները, անհոգ թռչում են թիթեռները…

Մի պահ անզորությունից ուզում եմ գոռալ, և հենց այդ պահին միտքս շամփրում է մեկ այլ զգացում. «հարկավոր է փախչել, այո փախչել» Ես փորձում եմ:

Սակայն զուր են իմ ապրումները, ոտքերս ինձ չեն ենթարկվում: Այս խեղճ ու անօգնական վիճակում հանկարծ զգում եմ սրտիս արագ տրոփյունը, հետո ինչ-որ բան անասելիորեն ջերմանում է կրծքիս տակ ու սկսում է համաչափ ու դանդաղ տարածվել մարմնովս մեկ:

Վայրկյաներ են անցնում, նա ոչ մի շարժում չի անում: Նա էլ նայում է ինձ, ի՞նչ է մտածում, մի՞թե նույն ապրումներն են, ինչ ինձ է պարուրել…

Ես անզոր եմ որևէ բան ձեռնարկել… Սակայն գիտակցությունս սթափ է, այդուհանդերձ դեռ գերիշխողը վախն է:

Երեկ տղերքը այս կողմերում մարդ են նկատել, հետո «սանրել» էին ողջ տարածքը, ոչ մի հետք չէին գտել: Ճիշտ է ասված՝ պատերազմի ժամանակ անփությունը և ինքնագործունեությունը դատապարտված է կործանման: Մեծամտաբար ընդամենը մի պահունակով ուսեցի ավտոմատս և եկա, ու ահա արդյունքը` կանգնել ու դողում եմ նրա առջև: Իսկ վաղը երկար կձգվի մահվան թափորը, հայրենասիրական ճառեր կասվեն, տղերքը ապշահար իրար կհարցնեն` էտ ո՞նց եղավ, ու ինձ կթաղեն զոհվածների շարքում, հետո մարդիկ կհեռանան` քնարկվելով պատերազմի պատճառով չցանված գարնանացանը, չփորված այգիները… աշխարհիս բան ու բառը, ու «ճակատագիր է էլի» կասեն ու կմխիթարեն մի բուռ դարձած հորս և… վերջ:

Իսկ մայրս կողբա …

– Չէ, չէ, չէ,– մտքումս ինքս ինձ վրա բղավում եմ ես,– իմ մայրը չի լացի, իմ հայրը չպետք է մեջքը ցավից խոնարհի:

Մայրս, որ վանեցի է, բայց երբեք Վանը չի տեսել, գերդաստան չունի, ազգ ու բարեկամ չունի, իր երկիրը իր հոր «վանեցի Եղիազարի» հուշերում է տեսել, որը հրաշքով կենդանի է մնացել թուրքական սպանդից: Չէ, մայրս չի լացի, հաստատ չի լացի, հերի՛ք է, ու էլի՞ դուք, թո՛ւրք շներ…

Հանկարծ նկատում եմ, որ մտքերի մեջ ընկած մոռացել եմ թշնամու գոյության մասին, միայն աչքերս են գամված նրա վրա: Նրա աչքերում թեև վախը բավական նահանջել է, սակայն դեռ իշխող է: Դա էլ ինձ նորից հույս է տալիս` ոչ էլ չեմ վախենում:

– Գիտե՞ս, պապս, ում ազգանունն եմ կրում ես, ձեզ ո՞նց է ջարդել 18 թվին, հենց այստեղ, գուցե հենց այս վայրում, ուր դու պիտի… – Ես ինքս իմ տված հարցից զգաստանում եմ,– բայց ինչպե՞ս:

Նա ասես կռահում է, որ մտքում հարց եմ ուղել իրեն, և աչքերում կենդանություն է նկատվում: Նրա ցանկացած շարժում ինձ համար սարսափելի է: Չնայած իմ պարծենկոտ մտահաղացմանը, որ դեռ անիրագործելի է, ես շարունակում եմ քարացած մնալ:

Բայց արդեն լիովին կենդանացած աչքերս սկսում են ուշադիր զննել նրան: Սովորական մարդ է, ինձնից բավական տարիքով, ամերիկյան կամ թուրքական միանգամայն նոր համազգեստ է կրում` աջ թևքին, դունչը վեր ցցած գայլի պատկեր է` անհասկանալի մակագրությամբ: Սափրած դեմքը ճեփ-ճերմակ է, միայն աչքեր են սև ու աղերսող:

«Նա էլ է վախեցած ու շփոթված,– արագ մտածում եմ ես,– հարկավոր է մի բան ձեռնարկել»:

«Կալաշնիկով» ավտոմատը կախված է իմ աջ ուսից, իսկ նրա` ձախ: Առաջին տարբերությունը մեր մեջ սա է, որ նկատում եմ ես: Նրա ինքնաձիգի պահունակը բաց է, իսկ իմը` փակ: Դա առավելություն է… շատ էական ու վտանգավոր առավելություն…
Եվ ասես այլ բան չկա` «ոչինչ էլ չկա» մտքումս կրկնում եմ ես:

Ողորմի անցավորներիդ գյուղական դպրոցի զինղեկ, ինչ արեցիր-չարեցիր այդպես էլ մյուսների նման ես հրազենը աջ ուսիս հենած չգիտեմ ինչու կրակել չկարողացա: Ես աջլիկ եմ, սակայն կրակում եմ ինքնաձիգը ձախ ուսիս հենած: Ինձ ստիպել չկարողացան անգամ խորհրդային բանակի խիստ ու պահանջկոտ սպաները: Սակայն շուտով բոլորը մոռացան դա, որովհետև կրակում էի դիպուկ, բազմաթիվ անգամ բանակային մրցումների եմ մասնակցել և հաղթել:

Ես Աֆղանական պատերազմին չեմ մասնակցել, չհասցրեցի, մեզ պատրաստում էին հատուկ լեռնային պայմաներում կռվելու համար: Ու հաճախ ծրագրից դուրս աֆղանական կրակոցներով անցած փորձառու սպաներն ուսուցանում էին մի շարք վարժանքներ, որոնք անհրաժեշտ էին Աֆղանստան մեկնող զինվորների համար…

Եվ այ քեզ հեքիաթ, ես հիմա կանգնած եմ նրա դեմ, անմխիթար, հուսահատ, և հանկարծ վերականգնվել է հիշողությունս: Ես հստակ լսում եմ պարապունքների ժամանակ տրված հրահանգները: Եվ ոչ միայն լսում եմ այլ հնազանդորեն սկսում եմ կատարել այն…

Հրաշք է…

Մե՛կ`ականջիս տակ գոռում է սպան: Ես նրա դիմաց կանգնած, աջ ձեռքով բռնում եմ ավտոմատի փողը:

Երկո՛ւ՝ ես ավտոմատը քաշում եմ վեր:

Երե՛ք` ձախ ձեռքս գոտկատեղիս մոտ հասնում է փականին ու բացում այն:

Նրա աչքերը հիպնոզացած հետևում են իմ շարժումներին, բայց այլևս ինձ կանգնեցնելն անհնար է:

Չո՛րս` բթամատս հրում է ու լիցքավորում է ավտոմատս:

Հի՛նգ, փողը իջնում է և նրան հավասարվելուն պես, ձախ ձեռքիս ցուցամատը սահում է ձգանի վրայով ու քարանում:
Ես սխալվեցի, կրակելուց հետո պետք էր պառկել… Իսկ ես արձանի նման քարացած կանգնած եմ:

«Մի՞թե վրիպեցի»,– ծանրանում են ձեռքերս, վերջ, էլ ուժ չունեմ հաջորդ կրակոցը կատարելու համար, փակում եմ աչքերս, նրան հանդիպելուց ի վեր առաջին անգամ փակում եմ աչքերս ու սպասում կրակոցի, որը ուշանում է:

Ինչո՞ւ չի կրակում… Ինչո՞ւ չի կրակում…

Եվ, երբ բացում եմ աչքերս, նա լուռ ծնկում է ու անխոս բերանքսիվայր ընկնում գետնին:

Մայիսյան ալպիական խոտը բավական բարձր է, ես չեմ տեսնում նրա աչքերը, չեմ տեսնում արյունը: Նա ծնկել է իմ դեմ, այնպես ինչպես ծնկում են մզկիթում… Ես սաստիկ ծարավել եմ ու ծխել եմ ուզում…

Չգիտեմ` ինչքան ժամանակ է անցել, կրակոցից ծպտված թռչուները նորից անհոգ երգում են: Ես մոտենում եմ և վերցնում նրա կողքին ընկած ավտոմատը: Դառնահամ եմ զգում, կոկորդս այրում է անհամ հեղուկը, մի կերպ զսպում եմ ինձ և ուսելով նրա ավտոմատը, հեռանում: Երբ բավական հեռացել էի, անմարդկային պոռթկումով հանկարծ գոռում եմ…

Մայրամուտի թույր շողերի տակ տղերքը հենակետում ձեռքից ձեռ փոխանցելով զննում են նրա այդպես էլ չկրակած ավտոմատը: Տղաներից մեկը քանդում է փայտյա հենակին խնամքով փաթաթված բժշկական ժապավենը, և ես լաքապատ փայտի վրա կարդում եմ «ՎԱՀԱՆ 90թ»:

Ո՞վ էր Վահանը չգիտեմ: Ինչպե՞ս է ավտոմատը հայտնվել նրա մոտ… Ե՞րբ և որտե՞ղ…
Ես տխրում եմ ինձ անծանոթ Վահանի համար, ուրեմն Վահանը զոհվել է, այլապես…Ուրեմը նա էլ… մայր… հայր, գուցե բալիկներ է թողել ցավի մեջ:

Տղերքը խփում են ուսիս` «ապրես», բայց ես ուզում եմ լաց լինել, մանկան նման բարձր ձայնով` լացել…

Անցել են տարիներ, հրադադարի 19-րդ գարունն է: Իսկ ես 23 գարուն է փնտրում եմ նրան: Բախտ եմ ունեցել ծանոթանալ բազմաթիվ ջոկատների տղաների հետ ու միշտ նույն հարցն եմ տվել` ջոկատում 90 թվականին Վահան անունով ազատամարտիկ եղե՞լ է:

Ու ցավով պիտի փաստեմ, որ այո՛, տասնյակ Վահաններ են կռվել ու զոհվել…
Բոլորն էլ ազգանուն են ունեցել, կենսագրություն են ունեցել, լուսանկար են ունեցել, վերջապես` ասել-խոսել են… եղել են կենսուրախ, եղել են լռակյաց… բայց որն է այն Վահանը, ում փնտրել ու դեռ փնտրելու եմ ես: