Չորս հարցազրույց. Ընտրելափակոցից այս կողմ

Գարուն, 1991թ., թիվ 4

Գարեգին եպիսկոպոս Ներսիսյան
Գարեգին եպիսկոպոս Ներսիսյան

ԳԱՐԵԳԻՆ ԵՊԻՍԿՈՊՈՍ ՆԵՐՍԻՍՅԱՆ.— Հայոց առաքելական եկեղեցու Արարատյան Թեմի Առաջնորդական Փոխանորդ, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվել է Խանջյանի № 70 ընտրատարածքում՝ Երևանի Սպանդարյան ի շրջանի №2 սննդառի կոլեկտիվի կողմից, ունեցել է տասը մրցակից: ՀՀ Գերագույն խորհրդի պատգամավոր ընտրվել է Վազգեն Մանուկյանը: Երազանքը՝ հուսո և լուսո դռներ ժողովրդիս, բարեկեցություն և ազատ կյանք իր պատմական հողերի վրա: Զրույցը 4.12.90

 

Ալվարդ Պետրոսյան
Ալվարդ Պետրոսյան

ԱԼՎԱՐԴ ԲԱՐԴՈՒՂԻ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ — Գրող, «Առագաստ» շաբաթաթերթի գլխավոր խմբագիր, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվել է Սպանդարյանի շրջանի Սարյան №73 ընտրատարածքում’ Երևանի №7 հեռակա և №29 միջնակարգ դպրոցների, Չայկովսկու անվան երաժշտական դպրոցի և Երևանի №66 մանկապարտեզի կոլեկտիվների կողմից, ունեցել է տասներկու մրցակից: Պատգամավոր ընտրվել է Վանո Սիրադեղյանը: Կուսակցական պատկանելությունը՝ Հ.Հ.Դ. անդամ։ Սիրած քաղաքական գործիչը՝ Հենրիկ Պողոսյան, Իգոր Մուրադյան: Զրույցը՝ 21.12.90

 

Դավիթ Սեդրակյան
Դավիթ Սեդրակյան

ԴԱՎԻԹ ՄՀԵՐԻ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Հայաստանի ԳԱ ակադեմիկոս-քարտուղար (ներկայումս փոխպրեզիդենտ), ֆիզմաթ. գիտությունների դոկտոր, պրոֆեսոր, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվել է 26 կոմիսարների Դպրոցականների №36 ընտրատարածքում՝ կոմերիտմիության Երևանի շրջկոմի պլենումի կողմից, ունեցել է տասը մրցակից: Պատգամավոր ընտրվել է Սամվել Շահմուրադյանը։ Կուսակցական պատկանելությունը ԽՄԿԿ անդամ։ Սիրած քաղաքական գործիչը՝ Ուինստոն Չերչիլ։ Զրույցը՝ 16.11.90

 

Տիգրան Մանսուրյան
Տիգրան Մանսուրյան

ՏԻԳՐԱՆ ԵՂԻԱՅԻ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Կոմպոզիտոր, Երևանի Կոմիտասի անվան պետական երաժշտանոցի դոցենտ, պատգամավորության թեկնածու առաջադրվել է Երևանի Մաշտոցի շրջանի Մարգարյան №41 ընտրատարածքում՝ «Ախտորոշում» ԳԱՄ կոլեկտիվի կողմից, ունեցել է հինգ մրցակից: Պատգամավոր ընտրվել է Սեյրան Բաղդասարյանը: Կուսակցական պատկանելությունը՝ անկուսակցական։ Սիրած քաղաքական գործիչը՝ Տիգրան Մեծ՝ Արքայից Արքա Հայոց։ Զրույցը՝ 1.03.91։

Գտնո՞ւմ եք արդյոք, որ ընտրարշավը ճիշտ էր կազմակերպված:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Առաջին անգամ էր, որ ժողովրդական ընտրություններ էին անցկացվում, և բնական է, որ անփորձությունը պետք է մեծ դեր խաղար:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Համակարգը ճշգրիտ լինել չէր կարող, որովհետև անփորձությունն ահռելի դեր էր խաղում: Ինչ-որ բաներ, իհարկե, կարող էին ավելի գեղեցիկ ու ավելի բարեկիրթ լինել, բայց ինձ ամենից շատ ուրախացնում է, որ ժողովուրդն իրոք մասնակցում էր ընտրարշավին: Եվ հետո, այսպիսի ջղաձիգ, այսպիսի պատրանքաթափ վիճակում ժողովուրդը չէր կարող հանգիստ ու խոհեմ հայացքով նայել ամեն ինչին: Անպայման մանր-մունր կրքեր պիտի լինեին: Բայց մեր բոլոր մանր-մունր կրքերից, ամեն ինչից վեր կա մի փոքրիկ հայրենիք, ու պահեր կան, երբ սուրբի պես մաքուր պիտի լինես: 70 տարի գողացել ենք, քանդել ենք, խաբել, ցինիկաբար ինչ ստորություն ասես արել ենք՝ մեկը շատ, մեկը՝ քիչ, մեկը չեզոքությամբ… Բոլորս ենք մեղավոր, բոլորս ենք մասնակից: Շատ քչերին կգտնես, որ ասի՝ ես մաքուր եմ ապրել: Ասենք, Պարույր Հայրիկյանը, որի քաղաքական ոչ բոլոր հայացքներն եմ կիսում, բայց մի մարդ է, որն ասել է՝ ՈՉ: Ես այլաբանորեն ինչ-ինչ բաներ ասել եմ իմ գրածներում, ասել եմ՝ ՈՉ. բայց չեմ գնացել աքսոր: Ես չեմ ասում, որ բոլորս պիտի գնայինք աքսոր, բայց մեր դիմադրությունը շատ կատաղի պիտի լիներ: Մանավանդ գրողների: Չենք արել: Ու հիմա էն պահն է, որ սուրբի պես պիտի ապրենք ու նայենք մեր Հայաստանին:

Ժողովուրդը չի սխալվում: Եթե ժողովուրդն ընտրել է, ուրեմն ճիշտ է: Եթե Վանոն էր ճիշտը, ուրեմն նա էր ճիշտը: Ինչու չէ:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Ես գտնում էի, որ մենք պետք է հետաձգեինք ընտրությունները, հնարավորություն տայինք, որ այն կազմակերպությունները, որոնք արդեն իրենց խոսքն ասել էին համաժողովրդական շարժման ընթացքում, ոտքի կանգնեին և կարողանային պայքարել իրենց մանդատների համար:

Մեզանում առճակատում եղավ երկու ուժերի՝ ՀՀՇ-ի և կոմունիստների միջև: Լավ է, որ հաղթեց դեմոկրատական վերափոխումներ խոստացող ՀՀՇ-ն: Բայց հիմա վստահ չենք, որքան դեմոկրատական կլինի նրա վարած քաղաքականակթյունը:

Այս ընտրությունները դեմոկրատական էին, բայց միայն նախորդների համեմատությամբ: Իմ կարծիքով, կուսակցությունները կամ կազմակերպությունները նույն տարածքում պետք է ներկայացնեն միայն մեկ թեկնածու, որպեսզի պայքարը ծավալվի ոչ թե անհատների, այլ կուսակցությունների, կազմակերպությունների միջև:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Չգիտեմ, ինչ է ճիշտ կազմակերպված ընտրարշավը: Դատելով այսօրվա խորհրդարանի պատգամավորական կազմիցդ այն թերևս ավելի ճիշտ կարող էր կազմակերպված լինել: Սակայն, երևի թե, այս շրջանում ավելին պահանջելն էլ մի բան չէ:

Կարևոր եմ համարում, որ հասարակության լայն խավերը փակեցին վարչահրամայական դասից շատերի ճանապարհը: Իհարկե, մերժելիի առջև ճանապարհ փակելն արդար գործ է, բայց սա քիչ է։ Խնդիրն ի վերջո ճիշտը հաստատելն է: Իհարկե, կատարված ընտրությունն իր տեսակի մեջ առաջինը եղավ մեզանում: Առհասարակ բոլորս հիմա ժողովրդավարություն ենք սովորում: Համոզված եմ, ժամանակի ընթացքին կկարողանանք առավել հստակ տեսնել մեր ընտրյալներին: Իսկ այսօրվա մեր խորհրդարանը ճիշտ մեր իրականության հայելին է: Ահավասիկ: Մենք այս ենք:

Շրջադարձային նշանակության ի՞նչ առաջարկություն կանեիք Դուք, եթե այսօր լինեիք խորհրդարանում:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Այսօր պետք է լինել իրոք որ հմուտ և իմաստուն նավավար, կարողանալ նավարկել փոթորկահույզ, ալեկոծյալ աշխարհի, բայց որ առավել դժվարին է, մեր ժողովրդի հուզյալ հոգու ալյաց վրա, չխորտակելով նրա վստահությունն ու հավատը, որ պիտի հասնենք, պիտի տեսնենք խաղաղ ու ցանկալի նավահանգիստը:

Խորհրդարանն ու կառավարությունը փորձում են առավելագույնն անել դուրս բերելու մեր ժողովրդին ներկա ծանր և ճակատագրական կացությունից: Միայն թե, ինձ թվում է, կարելի է ավելի լիարժեք օգտագործել սփյուռքն իր հնարավորություններով և գործարար հայորդիների փորձառությունն ու կարողությունները: Օրինակ, ինչու հայրենի կառավարությանը կից չունենալ սփյուռքի գործարար շրջանակների ներկայացուցիչներից կազմված խորհրդակցական մարմին:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Ես իմ քաղաքական հստակ դիրքորոշումն ունեմ և կպայքարեի դրա համար:

Հ.Հ.Դ.-ի պաշտոնական գնահատականն ըստ արժանվույն չէ: Վերաբերմունքն էլ: Նախ դրա համար կպայքարեի, որովհետև մեծագույն ակնածանքով եմ նայում Հ.Հ.Դ.-ի պատմությանը, կենսունակությանը, կարգապահությանն ու արժանապատվությանը:

Վերջերս թուրք ցեղի նկատմամբ ծայրահեղ վերաբերմունք եմ տեսնում: Մի կողմը պնդում է, որ «ազգայնամոլական» հայացքով ամեն ինչին չնայենք ու տնտեսական կապերի մեջ մտնենք Թուրքիայի հետ: Մինչդեռ երկրագնդի վրա չկա այնպիսի աշխարհագրական կետ, որտեղ տնտեսական կապերն առանձին են ու չեն առնչվում քաղաքականության հետ: Այդ ձևակերպումն ինձ ուղղակի խենթացնում է: Իհարկե, դա իմ մարդկային գրգիռն է, ու ես իրավունք չունեմ այն դարձնել ազգի ապրելու ուղենիշ: Բայց չեմ էլ ընդունում, երբ շատ թեթև ու գռեհիկ են խոսում թուրքերի մասին: Մենք բառերի հետ խաղալու իրավունք չունենք: Կարծում եմ, շատ լուրջ պիտի մտածենք, ինչպես ենք ապրելու ԱՅՍ հարևանների հետ:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Անկեղծ ասածդ ինձ համար դժվար է որևէ շրջադարձային առաջարկ անել, որովհետև ընդհանրապես դեմ եմ շրջադարձերին, առավել ևս՝ հեղափոխություններին: Դրանցից միշտ առաջին հերթին տուժում է ժողովուրդը, մասնավորապես՝ մտավորականությունը:

Գիտությամբ զբաղվող մարդկանց, մտավորականությանը չի կարելի մեղադրել պահպանողական լինելու մեջ: Գիտությունը մարդուն սովորեցնում է մի քիչ պահպանողական լինել: Եթե ես խնդիր լուծեմ ու չկասկածեմ գրածիս ապա, կարող է սխալներ թույլ տամ: Ես պիտի վստահ լինեմ, որ ճիշտ է. չեմ կարող հետո ասել կներեք, սխալվել եմ: Պահպանողականությունը սրանից է բխում (հասարակական գիտությունները նկատի չունեմ, իհարկե): Միշտ ակտիվների կողքին անհրաժեշտ են պահպանողականներ, որովհետև, եթե մեկը շատ է շտապում, կարող է սխալներ թույլ տալ:

Լինելով խորհրդարանում, ես կփորձեի չափավորել «շատ շրջադարձային» առաջարկները:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Չեմ կարող իմ որևէ առաջարկության շրջադարձային նշանակություն տալ:

Ինձ մտահոգողը կյանք մտնող շուկայական հարաբերությունների ընդհանուր շարժման մեջ մշակույթի արժեքները ոտքի տակ չգցելու խնդիրն է: Ինքնին հասկանալի է, անցումային այս շրջանի նկատմամբ սթափ դիրքորոշում պետք է ունենալ, այլապես հեշտությամբ կարող ենք հայտնվել այս կամ այն կուսակցությունից, խմբավորումից լսվող հայրենասիրական ճիչերի աղմուկի մեջ: Կասկած չունեմ, որ ամեն ինչ իր տեղը կընկնի, որովհետև լրջմիտ մարդը կամ արվեստագետն առանց շուկայի թոհուբոհին ենթարկվելու, իր աշխատանքն է անում:

Մշակույթի շուկայում ամենալավ վաճառվող ապրանքը հիմա հայրենասիրությունն է կամ հայրենասիրության փաթեթի մեջ գտնվող կիսաարվեստի գործը:

Այսօր ստեղծվող մեր մշակութային արժեքները միջազգային չափանիշներով գնահատելու փորձ չունենք: Եթե մեկին որևէ տեղ երկու լավ խոսք են ասում, մենք ընդունում ենք որպես համազգային նվաճում: Ահավասիկ, այս մասին այսինչ թերթը գրել է: Անմիջապես ինքնագոհության զգացում ենք ապրում: Երջանիկ միամտություն:

Մշակութային այն շուկան, որի հետ կապեր ենք ուզում հաստատել, շատ խայտաբղետ է, բազմաշերտ: Այնտեղ, օրինակ, վատ երաժիշտն էլ տեղ ունի, բացառիկ խոշոր երևույթն էլ: Ուրեմն, արժեքավորման որ կետին ենք դուրս գալիս: Չգիտենք: Ասում ենք՝ ահա մեր արվեստագետը տաղանդավոր է: Բայց այդ ասողն ո՞վ է, ի՞նչ արժե այդ տաղանդը, շուկայի ո՞ր աստիճանին է համապատասխան: Տեղյակ չենք:

Ինձ ամենաշատ հուզողը մշակույթի բնագավառում տիրող այս անտեղյակությունն է: Հասկանո՞ւմ եք, տարիներ շարունակ, երբ մերոնք դուրս են եկել Միությունից մեր արվեստը ներկայացնելու, իրենց հետ բերել են գովեստները միայն: Քննադատությունը համարվել է գաղափարական թշնամիների չարախոսություն: Շուկայական իրական հարաբերությունների մեջ գործելու համար հարկ է, որ նոր չափանիշներ յուրացնենք, մշակութային հարաբերությունների բնական կյանքով ապրենք: Խորհրդարանում ասելիքս ընդհանուր առմամբ այս մտահոգությունների շուրջն էր լինելու:

Ձեր Նախընտրական ծրագրի ո՞ր կետն է, որի չիրագործման համար ափսոսում եք: Կա՞ր այնպիսի դրույթ, որ միայն Ձերն էր:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Պատգամավորության թեկնածուների ծրագրերը, իսկապես, ունեին շատ ընդհանրություններ և նմանություններ: Եվ դա բնական է: Թեկնածուների ծրագրերում հիմնականում ընդգրկված էին մեր ժողովրդին հուզող, կենսական և հրատապ խնդիրներ:

Հայտնի է, որ աղետի շրջանում տնտեսական փոխհարաբերությունների մշակման գործընթացում լուրջ բացթողումներ ունեցանք: Բազում ձեռներեց մարդիկ, եկած արտասահմանից մեր ժողովրդի ցավն ամոքելու, իրենց նպաստը բերելու, այստեղ հուսահատություն ապրեցին՝ հանդիպելով անտարբերության ու անհոգության:

Իմ ընտրապայքարի հիմնական գաղափարն այդ անհոգությունը վերացնելն էր: Եթե ընտրվեի, հիմնական ուշադրությունս պիտի բևեռեի արտասահմանյան կապիտալի համար անհրաժեշտ նախադրյալներ ստեղծելուն:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Այդպիսի դրույթ չկար: Կար որոշակի քաղաքական ուղղվածություն, առաջին հերթին ղարաբաղյան պահանջատիրությունը, Հայ Դատը:

Ես, որպես գրող և (թող անհամեստ չթվա) որպես հասարակական գործիչ, կապված եմ Ղարաբաղի հետ գործնականորեն: Այդ իմաստով իմը սիրտ շահելու դատարկ խոսքեր չէին: Նախընտրական ծրագիրս շատ համեստ էր: Ոչ թե նրա համար, որ ես շատ համեստ եմ, այլ որովհետև կարծում եմ, որ չի կարելի ժողովրդին շատ խաբել: Ես իմ խնդիրները ճշգրիտ եմ գնահատում: Փոքր են, ինչ են, բայց գործնական են: Այս փոքրիկ գրիչը պիտի հասցնեմ Ղարաբաղի այսինչ գյուղի դպրոցին, ես աշխատում եմ դա անել:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Իմ նախընտրական ծրագրում կար մի կետ, որով ես խոստանում էի ամեն ինչ անել Հայաստանում հիմնարար գիտությունների զարգացման համար:

Այժմ ափսոսում եմ, որ խորհրդարանում չեմ, որպեսզի կարողանայի հակահարված տալ այն կողմնակալ քննադատությանը, որին ենթարկվում է ակադեմիական համակարգը: Լսվում են կոչեր, որ պետք է փակել ակադեմիան կամ վերածել ակումբի: Քանդելը հեշտ է, իսկ մտածե՞լ եք, թե որքան ժամանակ է պետք, որպեսզի նորից ստեղծվի այն գիտական հզոր բռունցքը, որն այսօր ակադեմիան է։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունն էլոչնչացրեց կամ արտաքսեց դարասկզբին Ռուսաստանում ծաղկող մտավորականությանը: Արդյունքն այսօրն է։ Ի՞նչ կլինի, եթե ամեն անգամ սկսենք սկզբից: Այժմ հեղափոխական շրջան է: Այսպիսի ժամանակներում սովորաբար իրար չեն զիջում, հակված չեն իրար լսելու, հասկանալու: Եթե ընտրվեի, պետք է նաև ջանայի այդ զիջողությունն ապահովել մտավորականների, գիտությամբ զբաղվող մարդկանց նկատմամբ:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ. — Ընտրողների հետ առաջին հանդիպման ժամանակ, երբ պետք է ներկայացնեի իմ նախընտրական ծրագիրը, ասացի՝ ինչ որ թելադրել է իմ ապրած կյանքն ինձ առ այսօր, այդ սկզբունքները պիտի պաշտպանեմ: Մշակույթն ինքնին մարդաբանություն է: Մարդու արժանապատվությունը, կոչումը գրամ-գրամ բարձրացնելու դեր ունի՝ Հոմերոսից մինչև Արամ Խաչատրյան:

Յոթանասուն տարի այս երկիրը զբաղվել է հակառակ գործողությամբ. իջեցնել մարդուն, նվաստացնել, փոքրացնել: Ինձ համար մեծ երջանկություն է տեսնել, թե ինչպես է քանդվում բռնապետությունը: Ու հիմա պահանջել, որ առանց կեղտի լինի այս ամբողջը, առանց ավերածությունների, փոշու, հոգևոր անկման… դժվար է: Շատ դժվար:

Իմ առաջին ծրագիրն է եղել հակադրվել մարդու արժեքի ոչնչացման այս մեխանիզմին՝ հօգուտ այն օրենքների, որոնք մարդուն վերադարձնելու են դարերի ընթացքին ձեռք բերած իր արժեքը, արժանապատվությունը:

Դուք կարող էիք դառնալ մեր հանրապետության օրենսդիր իշխանության ներկայացուցիչ: Ունեի՞ք կամ ունե՞ք որևէ առաջարկ, մտահղացում, որը հնարավորություն կտար գոնե որոշ չափով դուրս գալ ոչ միայն տնտեսական, քաղաքական, այլ (որ շատ կարևոր է) բարոյական ճգնաժամից:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Կարելի է ունենալ ծրագրեր, գաղափարներ՝ բարի, ազնիվ, գեղեցիկ, որոնք, սակայն, անհնար կլինեն կյանքի կոչել: Մտահղացումների և գաղափարների իրագործման համար, կարծում եմ, անհրաժեշտ է ունենալ հնարավորությունների այն լիարժեք պատկերը, որով կարելի է առաջնորդվել: Այսօր տեսնում ենք ծրագրեր, որոնք չեն կենսագործվում, որովհետև այդ հնարավորությունները, այդ միջոցները, բանալին խորհրդարանի և կառավարության ձեռքում չեն:

Հայորդաց բարոյական նկարագրի կերտումը թե հայ մտավորականության, թե մեր՝ հոգևորականացս նվիրական պարտքն է և գործը:

Բայց լոկ քարոզներով անհնար է բարձր հատկանիշներ ձևավորել: Բարոյական վեհ գաղափարների մասին գեղեցիկ քարոզները չեն կարող համոզիչ և արդյունավոր լինել, եթե անհատը եկեղեցուց դուրս՝ առօրյա կյանքում, հոգեմաշ ժամեր է անցկացնում իր գոյության ապահովման, ամենակենսականի, անհրաժեշտի հայթայթման համար: Խորապես քրիստոնյա պետք է լինել մնալու հավատարիմ այդ գաղափարներին: Կեցությունը, գոյության բնազդը հաճախ ստիպում են մարդուն բարոյական բարձր հարթակից վար իջնել: Այդուհանդերձ, ամեն ճիգ ու ջանք պետք է ի գործ դնել Քրիստոսի ավետարանի խոսքն առավել հնչեղությամբ լսելի դարձնելու հայ հավատացյալին: Կասկածից վեր է, որ մեր աշխատանքի հաջողությունը մեծապես առնչված է սոցիալական, տնտեսական բարեկեցիկ վիճակի հետ:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Սիրում եմ որևէ խնդրով զբաղվելիս մասնագիտական մոտեցումը: Քանդել է մեր տունը ինքնագործունեությունը, թերուսությունը:

Կարծում եմ, որ մտավորականության, մանավանդ հոգևոր մշակույթի ներկայացուցիչների գոյությունը խորհրդարանում անհրաժեշտ էր, որպեսզի այս ջղաձիգ իրավիճակի մեջ նրանք բարոյական մթնոլորտը պահեին: Ճշմարիտ արվեստագետը պատեհապաշտ լինել չի կարող: Կուզենայի, որ բարոյական չափանիշները խորհրդարանում մտավորականությունը կարողանար իր օրինակով և օրենսդրի իրավունքով ստեղծել:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. Մեր ժողովուրդը, որ շատ տաղանդավոր մարդիկ է տվել, հիմա կարծես ներփակվել է, աշխարհից կտրվել: Անընդհատ խոսում ենք մեր մասին, մամուլում միայն Հայաստանին վերաբերող նյութեր են, միացնում ես հեռուստացույցը, անպայման հայկական երգեր և պարեր են: Ես դեմ չեմ դրան, ճիշտ հասկացեք, բայց վախենալու բան կա: Հանկարծ չինքնամփոփվենք: Հանկարծ չկաղապարվենք:

Սկսել ենք Աբովյանին քննադատել, որ ռուսական կողմնորոշում է ունեցել: Բոլոր հայերն են այդ երկընտրանքի առաջ կանգնած եղել: Այսօր էլ: Լրիվ անկախ լինելն, իհարկե, ամենացանկալին է, և մենք պետք է ձգտենք դրան, բայց քայլ առ քայլ: Չենք կարող միանգամից խզել բոլոր կապերը: Բայց պահպանելով կապերը, պետք է այնքան խելոք լինենք, որպեսզի փորձենք օգտվել Ռուսաստանից այնքան, ինչքան կարող ենք՝ գիտակցելով, որ գնում ենք ինքնուրույնության:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ — Ինձ այնպես է թվում, որ Դուք «ճգնաժամ» բառին կատարյալ բացասական իմաստ եք տալիս: Շատ հաճախ բեղուն ծնունդները ճգնաժամի արդյունք են լինում: Հետևաբար, կուզեի, որ այդ ճգնաժամը չսարսափեցներ մեզ: Եթե վաղվա օրը բեղուն է լինելու ու լուսավոր, ես կասեմ՝ թող օրհնված լինի այսօրվա ճգնաժամը: Կարծում եմ, որ այն դեռ շարունակվելու է: Խոսքս բարոյական ճգնաժամի մասին է: Մեր ապրած բանտային բարոյականության փշալարերի վերանալու հետ ազատ նախաձեռնության հիմքի վրա բարձրացող բարոյական նոր օրենքներն են գործելու: Պատկերացնո՞ւմ եք, գործունեության ինչ լայն ասպարեզ է բացվում անմաքուր ճարպիկի համար:

Գիտեք, ես այն համոզումն ունեմ, որ մենք նեղ օրին ավելի հեշտ ենք դիմանում, քան լիությանը: Ահա:

Տարիներ առաջ Հայաստանից Ամերիկա գնացած հայը նոր եկած բարեկամին խրատում է՝ Հայաստանում գործածդ խաբեությունը մոռացիր, այստեղ այն միայն վնաս է բերում: Հարկ է հավատալ, որ վաղվա մեր բարոյականությունը հիմնվելու է մեզանում ծնունդ առնող այնպիսի օրենքների վրա, որոնց նկատմամբ սուտն ու կեղծիքը միայն վնաս ու շահույթի կորուստ կարող են բերել:

Մշակված ո՞ր օրենքը կամ որոշումն է Ձեզ դուր եկել ամենից շատ, և ո՞ր օրենքը կամ որոշումն եք համարում թերի:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Բոլոր օրենքներն էլ, որ այսօր խորհրդարանն ընդունում է, փորձության շրջանի կարոտ են, քննություն պետք է բռնեն: Իսկ թերությունները ժամանակի ընթացքում է, որ պիտի սրբագրվեն:

Պատմահոր խոսքերով՝ գրո հիշատակի են արժանի անկախության գործընթացի հռչակումը, սեփականության մասին օրենքի ընդունումը: Ողջունում եմ նաև հատուկ ջոկատի ստեղծումը, որ կորիզը պիտի դառնա հետագա կանոնավոր հայկական զորաբանակի: Շահախնդիր եմ, անշուշտ, խղճի ազատության օրենքի առնչությամբ:

Գիտեք, որ վերջին շրջանում աղետի հետևանքով Հայաստան ներթափանցեցին մեր ժողովրդի հոգուն միանգամայն խորթ կրոնական նոր շարժումներ՝ Մահարիշի (տրանսցենդենտալ մեդիտացիա), Կրիշնա, քրիստոնեական աղանդավորական հոսանքներ, որոնք շահարկելով մեր ժողովրդի արյունը, ցավն ու վիշտը, փորձում են արմատավորվել հայոց սրբազան, մարտիրոս հողում: Կարծում եմ, Հայոց խորհրդարանը պատշաճ սահմանումներով կտարբերակի նման կրոնական շարժումներից հայ ժողովրդի ազգային պատմական եկեղեցին՝ Հայաստանյայց առաքելական սուրբ եկեղեցին՝ արժանին մատուցելով նրա վաստակին և ծառայությանը:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Միայն այն փաստը, որ իմ աչքի առաջ ազատություն է կերտվում, շատ մեծ բան է: Անկախ նրանից՝ մշակված օրենքները թերի են, չեն բավարարում, ես այդ երևույթը շատ բարձր եմ գնահատում: Պիտի ծայրահեղ ծրագրավորված հակառակորդ լինես, որ չտեսնես սա: Երկիրը պահելու լուծը երիտասարդներն իրենց վրա են վերցնել, և բնական է, որ չեն կարող ամեն ինչ կատարյալ անել: Մենք պարտավոր ենք մեծահոգաբար և համբերությամբ վերաբերվել: Բայց կան սկզբունքային հարցեր, որոնք պաշտոնական քաղաքականություն են դառնում, ու ես կարող եմ որոշակի ասել, ինչն է ինձ խոցել: Օրինակ, ինչ էր նշանակում Հռչակագրի մեջ ասել, թե մենք «սատար ենք կանգնում» 1915թ. Օսմանյան Թուրքիայում և Արևելյան Հայաստանում հայոց ցեղասպանության միջազգային ճանաչման գործին: Կարծես Վրաստանի խորհրդարանը նստել էր և մարդասիրական զեղումի մեջ «սատար էր կանգնում» հարևաններին: Չի կարող մարդ իր տան մեծագույն ողբերգության նկատմամբ սատար կանգնողի դերում լինել, լավ հարևանի դիրքորոշում ունենալ: Քաղաքականությունը քաղաքականություն, բայց սրբազան բաներ կան, որոնք ոչ մի քաղաքականության հետ չեն առնչվում:

Սրան ես ասում եմ՝ ՈՉ:

Ես ասում եմ՝ ՈՉ, երբ ստվերային տնտեսության մասին խոսելիս հանկարծ հանրապետության վարչապետն ասում է՝ կուլակաթափ չենք անելու: «Կուլակաթափ» ահռելի բառը մենք շատ լավ գիտենք, բայց դա նշանակում է, որ բոլոր անլեգալ (որ անլեգալ էլ չէին) գողերին դարձնում ենք օրինական:

Ես ասում եմ՝ ՈՉ, երբ հաշվի չի առնվում յուրաքանչյուրի հնարավորությունը:

Վերջերս Վազգեն Մանուկյանը շատ տեղին հարց տվեց, թե ուր է մեր միջին սերնդի մտավորականությունը: Իսկ ինչո՞ւ չգիտեք, թե ուր են: Բնավ այնպես չի, որ իբր պասիվ են: ՈՉ: Իրենք են այսօր երկրի տերերը, իրենք պիտի փնտրեն, ոչ թե հեռուստատեսային ասուլիսի ժամանակ հարց տան: Թող հետաքրքրվեն, թե որտեղ են: Իսկ եթե ասպարեզում չեն այդ մտավորականները, ուրեմն իրենց՝ երկրի տերերի մեղքն է:

Քաղաքական այս պասիվության պատճառը ոչ միայն այն է, որ իսկական մտավորականները բան ասելուց կամ անելուց առաջ մի քիչ ավելի երկար են մտածում և «հետ» են մնում հեղափոխությունից, այլ կենսական շատ կարևոր ջիղ է վնասվել այս երեք տարիների ընթացքում: Ես անձամբ չեմ տեսել այդ հետաքրքրությունը: Կատաղի այն ակտիվությունը, որով ՈՉ էին ասում մտավորականության որոշ մասի դիրքորոշումներին, նույնքան ակտիվ հետաքրքրություն պիտի ունենային այն մտավորականության նկատմամբ, ովքեր ինչ-որ ձևով գնահատվում էին, բայց հիմա ասպարեզում չեն:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. — Անկախության հռչակագիրն, իհարկե, և սեփականության մասին օրենքի նախագիծը:

Բայց ես ուզում եմ խոսել ակադեմիայի կարգավիճակի մասին խորհրդարանում տեղի ունեցած քննարկման կապակցությամբ: Առաջարկվում էր ակադեմիական ինստիտուտները մտցնել նոր ստեղծված գիտության և բուհերի նախարարության մեջ: Աշխարհում չկա մի երկիր, որտեղ ակադեմիան անկախ չլինի:

Իմ կարծիքով, պետք է անկախություն տալ համալսարանին, պոլիտեխնիկ ինստիտուտին, ակադեմիային և մշակել այնպիսի օրենքներ, որոնք կամրապնդեն նրանց հորիզոնական կապերը, ու միայն ժամանակը ցույց կտա նրանց միացման անհրաժեշտությունը:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Այդքան մանրամասն չեմ հետևել խորհրդարանի աշխատանքներին:

Հրաշքի Ձեր պատկերացումը, ինչը կարող է այսօր հրաշք համարվել Հայաստանում և մասնավորապես խորհրդարանում:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Հրաշքը… Գիտեք, հրաշքը պետք է աշխատանքով, տքնությամբ ստեղծել, ձեռք բերել ու ակնկալել: Անշուշտ, մենք հավատում ենք Աստծո զորությամբ արարվող հրաշքներին: Բայց Աստված պարգևել է այս աշխարհը և կարգել մեզ տեր ու իշխան, որպեսզի աստվածաշնորհ բանականությամբ կարողանանք տնօրինել մեր կյանքը և բախտն այս մոլորակի:

Հրաշքն արարելու է մեր ժողովուրդն իր ազնիվ աշխատանքով, Հայրենիքի նկատմամբ իր երկյուղած սիրով, նվիրվածությամբ, ցավսրտությամբ՝ յուրաքանչյուր քարին, թփին, ազգային շահն իր անձնական շահից վեր դասելով, իր անձը զոհաբերելու պատրաստակամությամբ ու գիտակցությամբ: Այլապես, նստել ու սպասել գեղեցիկ ու վեհ հրաշագործությունների… հեռու է ինձանից, և կարծում եմ, յուրաքանչյուրից պետք է որ հեռու լինի: Հայացքս առ Աստված, ես միաժամանակ հաղորդ եմ այս աշխարհին: Եվ հենց այս աշխարհի իրականության աստվածահաճո կերտումով է, որ պիտի կարողանանք առ Աստված բարձրանալ: Հայացքը վերև հառած, անհաղորդ ներկա իրականությանը՝ չենք կարող հարատևել: Անհրաժեշտ է իրատես լինել: Հավատքն առանց գործի մեռեալ է: Պահենք հավատը այդ հավատքով ապրելու և գործելու:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈԱՅԱՆ.— Հանկարծ մի օր բացեինք աչքներս ու տեսնեինք, որ ամեն հայ իր գործով է զբաղվում: Գրողը՝ գրականությամբ, քաղաքագետը՝ քաղաքականությամբ: Դա նշանակում է, որ կյանքն իր իսկական, ճշգրիտ հունով է ընթանում: Կամ ասենք, մի օր աչքներս բացում ենք, տեսնում, որ Կենտկոմի փառահեղ շենքը դարձել է մշակույթի կենտրոն: Կոմունիստներն իրենց կամքով ասեին. «Ախր, ամոթ է, էլի, մենք էլ մի կուսակցություն ենք, ինչի պիտի մյուս կուսակցություններն ինչ-որ տեղեր, նկուղներում ծվարեն…»:

Եվ մի բան էլ. մեր ամեն սերունդ իր մեջ իր բռնաբարվածներին, իր սպանվածներին, հրկիզված տներն ու իր փախստականներին է տեսնում: Կուզեի, որ մի օր տղաս իր ընկերուհու հետ անցներ իմ սիրած Դեմիրճյան փողոցով որպես հաղթանակած ազգի զավակ՝ խաղաղ, իրջանիկ:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Հրաշք կարող է լինել այս ընդհանուր հոգեբանական վիճակի փոփոխումը: Եթե էլի այսպես ձգվեց, բոլորս հիվանդ կդառնանք, բայց չենք իմանա, որ հիվանդ ենք: Կիսահիվանդից վատ բան չկա:

Այսօր հարսանիք տեսնելիս ես թեթևություն եմ զգում, ուրեմն մարդիկ դեռ ուրախանում են: Ես հրաշք կհամարեի, եթե լավատեսական նոտաները շատանային, նորից հիշեինք մեր հաջողություններն ու հաղթանակները: Լավը հիշեինք ու խոսեինք լավի մասին: Հրաշք կլիներ նաև, եթե փետրվարյան ակտիվությամբ վերադառնայինք Արցախի խնդրին:

Իսկ խորհրդարանում հրաշք կլիներ գիտե՞ք ինչը… Ես հիշում եմ, որ միտինգներից մեկում ասվում էր՝ երկու տարով ընտրենք մեր խորհրդարանը: Հրաշք կլիներ, եթե հանկարծ խորհրդարանն ինքը ասեր՝ եկեք նորից ընտրություններ անցկացնենք երկու տարի հետո: Եվ որ այդ երկու տարում այնպիսի քաղաքականություն տարվեր, որ մյուս կուսակցություններն ու կազմակերպությունները կարողանային ամրանալ, ոտքի կանգնել և այդ ընտրություններին մասնակցել որպես իրար արժանի մրցակիցներ:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Այս առթիվ ուզում եմ մեջ բերել Հերման Հեսսեի խոսքերը. «Ես այնքան էի սիրում Գերմանիան, որ չկարողացա յուրացնել հայրենասերի բարոյականությունը, որովհետև ոգու մեջ չէի տեսնում սոսկ որևէ գործիք կամ պայքարի միջոց, ես գեներալ կամ կառավարության ղեկավար չէի, այլ միայն ծառայում էի ոգուն»: Խորհրդարանում կուզեի տեսնել այս բարձր ոգու ներկայությունը, թերևս առավել, քան այն հայրենասիրությունը, որ երբեմն, ինչպես կրկին Հեսսեն է ասում. «… հրապարակային կարծիքից հետո ճշմարտության հետ ոչինչ չունի անելու»:

Առհասարակ խորհրդարանից դուրս էլ դժգոհ հայրենասերների մի խումբ է շրջում, որի հայտարարած հրապարակային կարծիքն ընդամենը անբավարարվածության արտահայտություն է: Ինձ համար հրաշք կլինի այն, որ հայրենասիրությունը լինի ոչ թե հրապարակային հայտարարություն, այլ գործ, ոչ թե ցուցադրվելու միջոց, այլ ապրելու ամենօրյա եռանդ: «Մեր մամիկները առանց հայրենիքի անուն տալու, հայրենիք են պահել»,– ասում է Հ. Սահյանը: Հրաշքն այսօր մամիկների վարքով ապրելն է: Մենք թերևս հասնենք Գերմանիայի հրաշքին, Ճապոնիայի հրաշքին, բայց հրաշքներից լավագույնը մեկ կյանքով ապրելու սկզբունքն է: Անել այն, ինչի համար կոչված ես:

Հայաստանի Հանրապետության Գերագույն խորհրդի Նոր ընտրություններում Ձեր թեկնածությունը Նորից կառաջադրե՞ք:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Կրոնական զարթոնքի մեր օրերին, հոգևորականի իմ ծանրաբեռնվածությունը թույլատու չէ նման պատասխանատվության հանձնառու լինել:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈԱՅԱՆ.— Չեմ մտածել այդ մասին: Ի վերջո իմ մասնագիտությունն արդեն պատգամավորի մասնագիտություն է: Օպոզիցիայի վիճակում լինելը հանճարեղ վիճակ է: Պարտադիր չի, որ ես խորհրդարանում լինեմ: Ես գործ անող մարդ եմ, և պարտադիր չի, որ պատգամավոր լինեմ գործ անելու համար:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ. — Ինձ ընտրություններին ներկայացրել էին երիտասարդ գիտնականները՝ ՀԼԿԵՄ 26 կոմիսարների շրջկոմի կողմից: Ես հետո միայն հասկացա, որ քաղաքականությունն իմ մասնագիտությունը չէ, և կրկնական քվեարկության ժամանակ թեկնածությունս հանեցի: Ես այսօր պատրաստ չեմ թողնել ֆիզիկան ու նվիրվել քաղաքականությանը:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.— Եթե իմ ժողովուրդը կգտնի, որ պետք եմ, ես իրավունք չունեմ փախչելու: Իմ շրջապատի մարդկանցից ոմանք կիսահեգնական հարցնում էին. «Դու էլ ես ուզում պատգամավոր դառնալ»: Ոչ, չեմ ուզում: Պարտավոր եմ, եթե ինձ առաջադրել են:

Ես «պոստի» վրա եմ (այդպես եմ անվանում իմ աշխատելու ժամերը): Իմ «պոստը» թողնելու և ուրիշ պոստ գրավելու որևէ շահախնդրություն չունեմ: Բայց եթե բեռն եկել հասել է քո դռանը, պետք է տանես այդ բեռը:

Կարելի՞ է իմանալ, եթե հանդիպեիք Աստծուն, ի՞նչ երեք հարցերի պատասխան կուզենայիք ստանալ և ի՞նչ մեկ ցանկության իրագործում կխնդրեիք:

ԳԱՐԵԳԻՆ ՍՐԲԱԶԱՆ.— Բարդ է: Ակնկալել Աստծո հետ հաղորդակցվել ֆիզիկական առումով, ինչպես՝ ես տեսնում եմ քեզ, դու տեսնում ես ինձ, անկարելի է: զԱստված կարելի է տեսնել միայն հոգու աչքերով:

Մեր ժողովրդի կացությունը, ցավն, անշուշտ, ընդվզում են առաջ բերում, զայրույթ են ծնում անհատի մեջ, մարդու մեջ, իմ մեջ: Եվ այդ ցավը բարձրանում է առ Աստված ու դառնում հարց, թե՝ ինչո՞ւ, մեր ո՞ր մեղքի համար է, Աստված, որ… Իսկ հետո անդրադառնում ես, որ թեև Աստծո կամքն է տնօրինողը, Աստծո նախախնամությամբ է, որ ապրում և գործում ենք, բայց նաև աստվածապարգև ՄԵՐ ազատ կամքի դրսևորումը կա, ազատ վճիռ կայացնելու ՄԵՐ իրավունքը կա:

Օրինակ, դեկտեմբերյան արհավիրքի համար մեղադրել Աստծուն և ամեն ինչ, բոլոր մեղքերը բարդել նրա վրա, կարծելով, թե ոչինչ, Աստված մեծահոգի է, կների, թերևս կարելի է: Բայց չէ որ դա շեղում է մեզ ճշմարիտ ուղուց, մեր սխալները տեսնելու և սրբագրելու ուղուց, մեր անձը, մեր էությունը ճանաչելու ուղուց: Երկրաշարժը որքան էլ բնական, աստվածամարտ չար ուժերի հետևանք էր, նրա ավերը՝ արդյունք ՄԵՐ մեղքերի, սխալ շինարարության, ազգային ճարտարապետության նկատմամբ մեր հանցավոր վերաբերմունքի:

Սա ընդհանուր: Իսկ ընդհանրապես… դժվարանում եմ: Թերևս հարց չունենամ: Պարզապես…

Բարդ է: Պիտի ընդվզենք: Պիտի ընդվզեի, որովհետև մարդ, հակառակ որ կատարյալ է ստեղծված, անկատար է: Պիտի ընդվզեի, որովհետև մարդ հակված է մեղանչումի:

Մարդու փրկությունը, որը քրիստոնեական վարդապետության կենտրոնական գաղափարն է, չի կարող միակողմանի կատարվել: Աստված առանձին, մարդու կամքին հակառակ, չի կարող փրկել նրան: Եվ ոչ էլ մարդը կարող է փրկվել առանց Աստծո ողորմածության, շնորհի և կամքի: Մարդն իրեն բաժին ընկած ճանապարհը պետք է քայլի, կտրի-անցնի, Աստված՝ Իր: Այսպես նրանք ինչ-որ կետում անպայման կհանդիպեն միմյանց…

Իսկ խնդրանքս… Մենք ամեն օր աղոթում ենք, իսկ ամենօրյա մեր աղոթքները խնդրանքներ են: Կխնդրեի, երևի, երկրի վրա Աստծո թագավորության հաստատումը, որտեղ տիրապետողը խաղաղությունն է, որտեղ տիրապետողը սերն է: Այս կուզեի:

ԱԼՎԱՐԴ ՊԵՏՐՈՍՅԱՆ.— Սիբիրից վերադառնալուց հետո, ես միշտ ուղեկցում էի իմ Շուշան տատին ժամերգությունների: (Հպարտ եմ իմ տատով, որ ղարաբաղցի էր, Մելիք-Ստեփանյան, որ գնաց Սիբիր ու չվախեցավ, իր ազգանվան «Մելիքը» չգցեց մի կողմ):

Երբեք չեմ մոռանում նրա աղոթքն առ Աստված. Նախ՝ ժողովրդիս տուր, հետո բարեկամներիս տուր, հետո զավակներիս տուր, եթե ինչ-որ բան մնաց ինձ՝ տուր, չէ՝ էլի շնորհակալ եմ, Տեր Աստված…

Իսկ Աստծուն կասեի. Յո՞ երթաս, Տեր: Ե՞րբ ես դարձյալ իջնելու Հայոց աշխարհ: Էդ կհարցնեի:

ԴԱՎԻԹ ՍԵԴՐԱԿՅԱՆ.— Հավատն ու կյանքը նույն բանն են. քանի դեռ կա կյանք, մարդը միշտ կձգտի նորն իմանալու, և քանի որ նորն անհամեմատ ավելի շատ է, քան նա կարող է իմանալ, միշտ կիմանա, որ ինքն ինչ-որ բան չգիտի, իսկ եթե ինչ-որ բան չգիտի, ուրեմն պետք է ինչ-որ բանի հավատա:

Իսկ Աստծուն հանդիպելուց պիտի դժվարություններից խոսես:

Կխնդրեի, որ իմ ժողովուրդն այնպես երջանիկ լինի, ինչպես եվրոպացիներն են: Դա իմ ամենամեծ երազանքն է: Եթե Հայաստանը երջանիկ լինի, այդ երջանկությունը կմտնի ամեն մի տուն, այդ թվում նաև իմ տուն:

Ես Աստծուն երեք հարց չէի տա, այլ միայն մեկը, ե՞րբ մարդիկ իրար նկատմամբ բարի կդառնան, ե՞րբ մարդիկ կդադարեն իրար մեջ թշնամի փնտրել: Այսինքն, երբ ՆԱ իր խոստումները կկատարի՝ կվերադառնա երկիր և կասի մարդկանց. «Բավական է, դուք այնքան լավն եք, այնքան խելոք, այնքան ուժ ունեք ձեր մեջ, որ կարող եք ապրել, առանց իրար խանգարելու»: Դա միակ բանն է, որ պետք է մարդուն, թե չէ մնացածը ինքը կստեղծի:

ՏԻԳՐԱՆ ՄԱՆՍՈՒՐՅԱՆ.—Աստծուն հանդիպելուս հարցը, խնդրում եմ, թող մնա լռությամբ տարվող մտմտուք: Ցանկության իրագործում չեմ խնդրի Աստծուց, որովհետև առայժմ պետք է կարողանալ գնահատել մեզ պարգևվածը, մեր ունեցածը, մեր ձեռք բերածը:

Հայաստանի համար էլ ոչինչ չեմ խնդրի, որովհետև մենք տարօրինակ հոգեբանությամբ սպասում ենք, անվերջ սպասում ենք մեկի հոգածությանը, օգնությանը, ողորմածությանը: Տխուր հոգեբանություն է: Մեզ Աստված լեռնոտ երկիր է տվել, բայց տվել է նաև կամք, տաղանդ է տվել ժողովրդին, զարմանալի գեղեցիկ հատկություններ, որ հարկավոր է գործի դնել ամբողջ ուժով: Շատ բան ունենք դեռևս ինքներս մեզնից ուզելու:

Երբ ազգովի կարողանանք յուրացնել ճապոնացիների, գերմանացիների պետական մտածողությունը, ու եթե այնժամ մեր ազգի ցանկությունները չիրականանան, հետո կմտածենք, թե Աստծուն ինչ խնդրանքով դիմենք…

Հարցազրույցը վարեց ԱՆՆԱ ԿԱՐԱՊԵՏՅԱՆԸ